Przed 45 laty, w kwietniu 1966 roku, Gniezno stało się polem bitwy między państwem a Kościołem. Podobne konfrontacje toczyły się także w Warszawie, Poznaniu, Krakowie i Częstochowie. Jednak walka o rząd dusz rozpoczęła się na Wielkanoc w Gnieźnie. Do dziś pozostał po niej widomy znak – pomnik Mieszka I i Bolesława Chrobrego.
W Polsce od końca lat pięćdziesiątych ubiegłego wieku trwała walka z Kościołem, a jej najbardziej widomym objawem były przypadające w 1966 r. obchody Tysiąclecia Państwa Polskiego – jak chciały władze państwowe – lub Millenium chrztu Polski – zdaniem przedstawicieli Kościoła. Z inicjatywy kardynała Stefana Wyszyńskiego, prymasa Polski, już dziesięć lat wcześniej rozpoczęto przygotowania do obchodów poprzez udział wiernych w Wielkiej Nowennie. Jej zwieńczeniem miały być wielkie uroczystości 3 maja 1966 r. na Jasnej Górze, z udziałem papieża Pawła VI. W odpowiedzi Sejm proklamował obchody tysiąclecia na lata 1960-1966, zakończone wielkim finałem, czyli Paradą Tysiąclecia w Warszawie 22 lipca.
O tym, że Mieszko I przyjął chrzest, mówi nam lakoniczny zapis kronikarza: Mesco Dux babtisatar. Zgodnie ze średniowiecznym zwyczajem, nie ma przy tym zapisie daty, ale uczeni są zdania, że doszło do tego w Wielką Sobotę 966 r., czyli 14 kwietnia. Miejsce chrztu nadal jest przedmiotem sporów, lecz jednym z możliwych miejsc jest Gniezno. I dlatego właśnie w Gnieźnie miały się rozpocząć wielkie uroczystości millenijne chrztu Polski. Powołany tutaj komitet obchodów pod kierownictwem biskupa Jana Czerniaka, przygotował całotygodniowy program. Uroczystości miały trwać od Wielkanocy, czyli 9 kwietnia do soboty 16 kwietnia. Taki sam układ dni tygodnia powtarza się w tym roku. Każdego dnia w katedrze miały się odbywać msze i sesje naukowe, z udziałem kardynała S. Wyszyńskiego i biskupów oraz przedstawicieli różnych stanów. Na uroczystości w poniedziałek Wielkanocy dotarła do Gniezna peregrynująca po Polsce kopia obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej. Towarzyszyło jej 15 tysięcy wiernych. Codziennie w katedrze trwały modlitwy i spotkania małżonków, głuchoniemych, zespołów śpiewaczych, młodzieży, dzieci, członków zakonów itp. Dojeżdżali do Gniezna mimo utrudnień, których nie szczędzono na każdym kroku. Rozebrano właśnie wtedy budynek dworca kolejowego, na stacjach nie sprzedawano biletów do Gniezna lub wypisywano je ręcznie, co bardzo długo trwało, zmniejszano długość składów pociągów itp. Mimo tych utrudnień, do Gniezna zjeżdżały tłumy wiernych, a wraz z nimi liczni przedstawiciele zachodnich agencji prasowych. 15 kwietnia z siedziby prymasów wyruszyła do bazyliki procesja z portretem papieża, któremu odmówiono wjazdu do Polski. Wiernym odmówiono też prawa do odbywania procesji ulicami miasta, dlatego wszystkie uroczystości kościelne musiały się ograniczyć do katedry i Wzgórza Lecha. Punkt centralny uroczystości miał miejsce w sobotę o godzinie 17, z udziałem Episkopatu Polski i tłumów wiernych. Na zakończenie przemówił kardynał S. Wyszyński, po czym uroczyście przekazano Obraz Nawiedzenia arcybiskupowi Antoniemu Baraniakowi dla Archidiecezji Poznańskiej. Na pamiątkę tych wydarzeń w ścianę bazyliki wmurowano tablicę pamiątkową. (...)